بررسی علل ژنتیکی عقب ماندگی ذهنی و تاخیر تکاملی

  • 24 اکتبر, 2019
  • بازدید : 188

عقب ماندگی ذهنی و تاخیر تکاملی نوعی ناتوانی شدید در عملکرد ذهنی رفتارهای تطابقی فرد است که بار سنگینی را بر خانواده و سیستم های بهداشتی جامعه تحمیل کرده و بر طبق آمار سازمان بهداشت جهانی شیوع آن در جوامع پیشرفته %۱ الی %۳ و در جوامع در حال توسعه بیشتر از این مقدار است. از آنجایی که تشخیص پیش از تولد این گروه از بیماری ها به منظور پیشگیری از تکرار آنها در خانواده منوط به تشخیص علل ژنتیکی آنها می باشد، خدمات رویکرد جامع مرحله ای که شامل بررسی های زیر می باشد، در این مرکز به بیماران ارایه می گردد:

  • کاریوتایپ

  • بررسی سندرم X شکننده

  • بررسی بازآرایی های نواحی ساب تلومریک (Subtelomeric Rearrangements)

  • بررسی سندرم های حذف های ریز کروموزومی(Microdeletion/Microduplication Syndromes)


 کاریوتایپ:

در این تست وضعیت کروموزومی سلول های خونی از نظر تعداد و ساختار بررسی می شود. این آزمایش بر روی نمونه خون محیطی انجام می گیرد.

سندروم X شکننده:

یکی از آزمایشاتی که از دهه ۸۰ تاکنون برای شناسایی فراژیل X به کار می‌رود بررسی شکنندگی کروموزوم‌ها با روش سیتوژنتیکی است. البته این آزمایش  در تمامی موارد پاسخگو نیست و نمی‌تواند کلیه مبتلایان را شناسایی کند. آزمایشات مولکولی و یا تکنیک‌ های پیشرفته سیتوژنتیکی چون FISH تکمیل کننده بررسی این بیماری است.

در روش مولکولی با انجام آزمایش PCR با استفاده از پرایمر اختصاصی و بررسی تعداد تکرارهای تری نوکلیوتیدی CGG در ژنFMR1  افراد حامل پیش جهش و جهش کامل شناسایی می‌ شوند. در مواردی که تعداد تکرار های تری نوکلیوتید CGG بسیار زیاد باشد آزمایش PCR نمی ­تواند ژن معیوب ‌را شناسایی کند. در این گونه موارد می ­توان از روش ساترن بلاتینگ و یاExpended Long PCR استفاده کرد.

علاوه بر این برای شناسایی ناقلین از تکنیک بررسی پیوستگی ژنی نیز استفاده می­ شود. در این تکنیک با استفاده از مارکرهای مولکولی ناقلین ژن بیماری ­زا شناسایی می­ شوند. از جمله این مارکر ها می‌ توانSTR های FRAXC2، FRAXA، FRAXC1 و DXS297 را نام برد.

تشخیص پیش از تولد بیماری نیز در خانواده های در معرض خطر انجام می­ گیرد. در این موارد پیش از بررسی ژنتیکی جنین، جنسیت آن تعیین می ­گردد. با در نظر گرفتن وابستگی به X و در عین حال مغلوب بودن بیماری در صورتی که جنین دختر باشد نیاز به بررسی ژنتیکی دیگری نیست. اما در پسران بررسی ژنتیکی انجام می ­شود.

Assessment of Subtelomeric Rearrangements

%۱۰ الی %۱۵ از علل عقب ماندگی های ذهنی ناشی از Deletion یا Duplication در نواحی ساب تلومریک کروموزوم ها می باشند. به دلیل محدودیت های تکنیکی، کاریوتایپ توان تشخیص این گروه از ناهنجاری های کروموزومی را نداشته و در افراد مبتلا به عقب ماندگی ذهنی یا تاخیر تکاملی که کاریوتایپ نرمال دارند لازم است این گروه از ناهنجاری ها نیز مورد بررسی قرار گیرند. روش های نوین سیتوژنتیک مولکولی امکان بررسی باز آرایی های نواحی ساب تلومریک همه کروموزوم ها را در یک نوبت آزمایش با صرف وقت و هزینه کمتری در مقایسه با تکنیک FISH فراهم نموده است. به علاوه باتوجه به اینکه گروهی از ناهنجاری های کروموزومی نواحی ساب تلومریک ارثی بوده و خطر تکرار آنها در بارداری های بعدی نیز زیاد می باشد، این تکنیک ها امکان تشخیص پیش از تولد این ناهنجاری ها بر روی نمونه پرزهای جفتی و یا مایع آمنیوتیک را نیز فراهم نموده اند.

Assessment of Microdeletion/ Microduplication Syndromes

از آنجایی که بررسی کروموزومی استاندارد (کاریوتایپ) قادر به تشخیص سندرم های حذف های ریز کروموزومی نبوده و از طرفی تکنیک های سیتوژنتیک مولکولی نوین توان بررسی DNA Copy Number  تعداد زیادی از نواحی ژنومیک در یک نوبت آزمایش را دارا می باشند، امکان بررسی هم زمان این گروه از ناهنجاری های کروموزومی (به شرح زیر) در افراد مبتلا، نقش موثری در تشخیص این گروه از بیماری ها ایفا می کند. به علاوه با توجه به اینکه افتراق اغلب این سندرم ها بر مبنای علایم بالینی و پارا کلینیک به تنهایی امکان پذیر نمی باشد، Screening تعداد قابل توجهی از شایع ترین این سندرم ها در یک نوبت آزمایش درتشخیص علل این گروه از بیماری ها با صرف وقت و هزینه به مراتب کمتر، کمک کننده است. سندرم های قابل بررسی با این روش عبارتند از:

  • ۱p36 Deletion Syndrome
  • Cri Du Chat Syndrome, 5p 15
  • MECP2/Xq28 Duplication
  • ۲p16 Microdeletion
  • Digeorage Syndrome 22q11
  • Rubinstein-Taybi Syndrome
  • ۳q29 Microdeletion
  • Digeorage Region 2, 10p15
  • Smith-Magenis Syndrome
  • ۹q22.3 Microdeletion
  • Langer-Giedion Syndrome, 8q
  • Sotos Syndrome 5q35.3
  • ۱۵q24 Deletion Syndrome
  • Miller- Dieker Syndrome, 17p
  • WAGR Syndrome
  • ۱۷q21 Microdeletion
  • NF1 Microdeletion Syndrome
  • Williams Syndrome
  • ۲۲q13/phelan-Mcdermid
  • Prader- Will/ Angelman
  • Wolf- Hirschhorn4p 16.3

لازم به ذکر است که در گروهی از ناهنجاری های فوق که ارثی می باشند، خطر تکرار در بارداری های بعدی زیاد بوده و از این رو تشخیص پیش از تولد این بیماری ها بر روی نمونه پرزهای جفتی و یا مایع آمنیوتیک جهت پیشگیری از تکرار بیماری در خانواده توصیه می شود. کلیه موارد مذکور اعم از تشخیص پس از تولد و پیش از تولد ناهنجاری های ذکر شده در این مرکز قابل انجام می باشند.

 

X